EP O GILGAMEŠU ili priča o obnavljanju rituala

Pišu: Matija BOŠNJAK i Kemal Bašić

U nedelju, 7. juna, drugog dana Pozorišnih/Kazališnih igara u Jajcu, publika je mogla vidjeti pozorišnu adaptaciju epa o Gilgamešu u izvedbi Hrvatskog teatra Soli i Teatar kabarea iz Tuzle, u režiji Vlade Keroševića. Samu ideju da se jedna epopeja pokuša uprizoriti na pozorišni način vrijedi ocijeniti kao vrlo ambicioznu i smjelu da se suoči sa izazovima savremenog teatra, koji baštini svojevrsno nostalgično pamćenje o prastarim, recimo izvornim temeljima teatra. Naravno, misli se na ritual kao iskon pozorišnog bitka i smisla. Razumije se da je u tom smislu pokušaj adaptiranja epa o Gilgamešu veliki izazov u kulturnom i duhovnom kontekstu modernog doba, kada se spram mita i rituala istinski može odnositi samo sa melankoličnim osjećajem gubitka. Nije stoga čudno da su mnoge pozorišne teorije i estetike početkom 20. stoljeća zagovarale povratak ritualnom teatru, budući da su teorijski osvjestile činjenicu da je teatar nastao iz rituala. Ipak, treba napomenuti i to da osvjestiti određen fenomen znači početak racionalnog odnosa spram istog, što znači da estetika ritualnog pozorišta može nastati samo u onom trenutku kada, historijski gledano, ritual više nije moguć.

Sumerski ep o kralju Gilgamešu je arhetipska  priča o čovjeku, o putovanju ka samospoznaji i spoznaji granice ljudskog i vječnoj težnji za prevazilaženjem tih granica. Gilgameš, junak koji u sebi sadrži dvije trećine božanskog i jednu trećinu ljudskog, rođen je da bude pobjednik, pa stoga ne može pristati na neminovni poraz od smrti. Uzevši u obzir već pomenutu raspravu o modernističkoj estetici koja teži obnoviti ritual a primjenjenoj na epopeju o Gilgamešu, nekoliko nužnih pitanja se otvara u vezi sa ovom predstavom.

Prije svega, čini se da je autorima predstave zaista, u skladu sa estetičkim načelima savremenog teatara, cilj bio podsjetiti na ritual. No, podsjetiti na ritual i obnoviti ga nije isto. Čak je daleko skromniji projekt podsjećanja od onog koji ritual kani obnoviti, jer velike projekte 20. vijeka koji su težili obnovi one drevne ritualne zajednice i njenog jedinstva možemo opisati kao puteve prema košmaru historije. Stoga, treba biti pažljiv kada se govori o obnavljanju rituala.

Režiranje epa išlo je u pravcu podsjećanja na ritualne osnove teatra, pri čemu se odreklo nekih dramskih potencijala unutar samog teksta, kao što su figura putovanja imanentna sižeu epa i ključni dramski odnos Gilgameš-Enkidu, koji u originalnom tekstu karakterizira Gilgameša kao lika, ustanovljava ga kao jednog čovjeka, heroja-pojedinca, dakle, izdvojenog iz kolektivne svijesti zajednice. Upravo je u tom smislu, Gilgameš djelo koje čak i prije tradicije antičke tragedije računa na individualnost čovjeka. Tema smrti, ta ključna dramska jezgra epa o Gilgamešu, zapravo je naznaka da se ep (nimalo slučajno nazvan „Gilgameš“) bavi junakom kao pojedincem. Nekoliko ključnih scena u Gilgamešu dodatno potvrđuju tu tezu: indikativno je i to da je Gilgameš jedan od prvih junaka u povijesti književnosti sposoban da sa drugim stupi u prijateljski odnos. Treba li napomenuti da je prijateljstvo dramski odnos po sebi? Druga scena u kom se potvrđuje ista teza jeste ona u kojoj Gilgameš, tragajući za besmrtnošću, u ruke dobija travu besmrtnosti i odriče je se „samo“ zbog toga što ju nema s kim podijeliti. U tom smislu, je Gilgameš individualiziran pojedinačan junak jedne priče. Upravo ta scena je, nimalo slučajno, isključena iz ove pozorišne adaptacije, a možemo ju smatrati ključnom za uspostavljanje tačnog odnosa sa originalnim književnim djelom.

GilgamesDruga stvar, ritual je ono što podrazumijeva uključivanje svih onih koji se smatraju nekom zajednicom, i upravo se zbog toga horu, tom ritualnom kolektivu koji dosta podsjeća na hor antičke tragedije, dalo jako puno prostora, jer hor utjelovljuje duh zajednice. No, problem nastaje onda kada taj hor na sebe preuzima ulogu epskog pripovjedača, te je upravo to ono što iznevjerava logiku rituala. Ako je ritual ono što nužno uključuje, epiziranje, odnosno naracija je ono što nužno stvara distancu. Jasno je da je distanca racionaliziranje, vanjska perspektiva i odmak od unutrašnjeg, a to je onda odmak od rituala. Tako da možemo reći unutar ovako režirane predstave sukobljavaju dvije kontradiktorne tehnike.

Onaj ko se odvoji od zajednice ne može biti dio rituala. Gilgameš se razlikuje od zajednice, jednako kao što se od iste razlikuje i Enkidu. Ona ljudska trećina Gilgamešovog bića je ona koja biva osviještena smrću njegovog prijatelja Enkidua, zbog nje se Gilgameš prepadne smrti i započinje svoje putovanje, iz kojeg izlazi promijenjen i prihvata smrt, ali je nadilazi. Način na koji je nadilazi jeste ostavljanje zapisanog traga. Ljudi, suočeni sa izvjesnošću smrti, imaju samo dva načina da smrt nadiđu. Jedan je herojsko djelo (što znamo po priči o Ahileju), drugi je pisani trag, što je očigledno u slučaju Gilgameša. Stoga nas pomalo zbunjuje redateljsko rješenje po kojem predstava završava onako kako je započela, to jest scenom animalnog krika koji proizvode isti oni glumci što su do maloprije utjelovili duh ljudskog kolektiviteta. Teško nam je objasniti tako pesimističnu interpretaciju jednog od epova koji nude mogućnost duhovnog nadilaženja smrti u samom činu kulturnog pamćenja. Smisao kulturnog pamćenja, paradoksalno potvrđuje i činjenica da mi danas još uvijek znamo i gledamo predstavu o Gilgamešu, iako ona sama, čini se, negira smisao Gilgamešovog herojskog poduhvata.

Uprkos svim ovim problemima, od kojih se mora početi, treba reći da je mladi glumački ansambl (radi se uglavnom o studentima glume sa tuzlanske Akademije dramskih umjetnosti) uradio prilično dobar posao u oblikovanju tog kolektivnog tijela kroz koreografska rješenja i plesnu izvedbu, kao i muziku koju stvaraju sami, koristeći se živim bubnjem, flautom i drugim instrumentima. Ansambl od 12 glumaca uspio je da funkcionira kao jedno tijelo. Radi se o najboljem segmentu predstave i to je ono što je drži kao cjelinu. Pri tome, uočljiva je bila i mogućnost razvijanja pojedinačnih glumačkih uloga, što se nije moglo realizirati zbog samog redateljskog koncepta. Glumci koji su igrali pojedinačne likove Gilgameša, Enkidua ili boginju Ištar, često su igrali i kao dio hora što je samo po sebi zbunjujuće i kosi se sa logikom epa koji, da se podsjetimo, nosi naziv Gilgameš. Isti je problem sa slabo iskorištenim maskama, koje se rijetko koriste, iako su one temelj rituala. Čak i onda kada se koriste, to je nedosljedno. Igranje licem kao mjestom individualnosti, nakon čega slijedi igranje maskom kao mjestom simboličnosti, stvara zbrku jer ne artikulira ni ono kolektivno ni ono pojedinačno. U nekim dijelovima predstave ostaju nejasni motivi promjene lice glumca – maska. Neverbalnom aspektu pozorišne komunikacije ne bi bilo loše dodati i jednako kvalitetan verbalni segment teatra kroz postupke dramatiziranja već spomenutih motiva iz originalnog teksta, koji imaju dramski potencijal.

Pitanje koje nam se nameće nakon predstave „Gilgameš“ je zapravo koliko je uopšte moguće u savremenom kontekstu obnoviti ritual. Estetika ritualnog pozorišta očigledno nastoji zenamariti nastali jaz između drevnog i današnjeg, koji nastaje uslijed „naprednjačke“ racionalizacije svijeta. Znakovito je u ovoj predstavi i to da ono univerzalno u Gilgamešu, ono po čemu se taj ep i danas prepoznaje kao vrijednost, biva poništeno zatvaranjem pozorišne predstave u simetriju rezignacije, time što je kraj preslikani početak, što znači da nije došlo ni do kakve promjene, a čini nam se da Gilgameš na početku i na kraju svog putovanja ni slučajno nije isti.

REŽIJA: Vlado KEROŠEVIĆ
ASISTENTI REŽIJE: Jasmina ČELEBIĆ, Damir MAHMUTOVIĆ
DIZAJN: Maja HRVANOVIĆ
SVJETLO: Ademir OMERČEHAJIĆ
KOSTIMI: Šefika HUKIĆ

IGRAJU: Dorian PAULIĆ, Samed ALIĆ, Azir MUSTAFIĆ, Bogdan ILIĆ, Jasmina DEDIĆ, Mirna MIŠKOVIĆ, Olivera BLAŽEVIĆ, Katarina KRIŠTIĆ, Eldar ZUBČEVIĆ, Feđa ZAHIROVIĆ, Damir KAHRIMANOVIĆ i Ermin AVDIĆ (studenti treće godine ADU Tuzla, odsjek gluma, u klasi docentice Jasmine Čelebić)

 

  2 comments for “EP O GILGAMEŠU ili priča o obnavljanju rituala

Leave a Reply