Mali ljudi na vjetrometini historije

Elvis LjajićElvis Ljajić

Drugog dana 32. Kazališnih/pozorišnih susreta Bosne i Hercegovine publika je imala priliku pogledati predstavu Narodnog pozorišta Beograd „Bela kafa“, koju je po tekstu Aleksandra Popovića režirao Milan Nešković.

„Bela kafa“ je predstava koja o raspadu srpske građanske porodice, neposredno pred početak i u toku Drugog svjetskog rata, pa sve do 1955. godine, kada se radnja predstave i okončava. Možda bi i preciznije bilo kazati da je ovo predstava koja konstatuje raspad srpske građanske porodice, jer ova porodica čiju smo sudbinu imali priliku pogledati druge noći Susreta je disfunkcionala od samoga početka: otac fabrikant ima sina koji je mladi komunista, kćerka apsolventica filosofije koja sebe krivi zbog smrti majke koja je umrla rađajući i zbog toga je u stalnom postu, spremačica koja ima dvoje djece o kojima se fabrikant brine jer je odgovoran za smrt njihovog oca, spremačicin sin je komunistički idealist koji prezire bogataše, kći je sva od tjelesnosti i uživanja, uključujući i materijalna. Okupljeni oko figure oca-fabrikanta Momčila Jabučila (Branko Vidaković), likovi se na početku i uspostavljaju prevoshodno u odnosu na njega. Lik oca tokom cijele predstave ne prestaje da djeluje i kao ogledalo, nudeći im odraz onoga šta su bili i šta postaju ostali likovi. Propadanje oca je i metafora propadanja i srpske građanske porodice, koje bi, međutim bilo pogrešno shvatiti kao proces koji je neraskidivo vezan za pojavu komunizma i novog poretka. Ova predstava prati tek jedan ciklus u stalnom procesu propadanja i raspadanja porodica, koji redovno prati velika historijska previranja i prevrate, smjene sistema i vrjednosnih načela.

bela_kafa_39Kako je „Bela kafa“ priča o ljudima u vremenu strašnih historijskih i ideoloških lomljenja, režiser se odlučio da na glumce prebaci teret ove predstave. I onu su to veoma dobro iskoristili, igrajući uvjerljivo, bez značajnih padova u igri, ne dozvoljavajući svojom dinamičnom igrom da predstava koja traje gotovo dva i po sata postane dosadna i spora. Uz precizan i nedvosmislen kostim, kojim se jasno definiše vrijeme događanja radnje, Nešković je pametno odlučio da scenografijom ne treba to dodatno podcrtavati, te je ona svedena na zaista najneophodnije: jednostavni drveni zidovi, na koje likovi ispisuju (i) svoju ličnu historiju, pišući datume i svoja imena, parole, proglase, fotelja u središtu scene, kojom se sugeriraju odnosi moći u datom trenutku, luster i radio aparat. Zanimljiva je upotreba radija, koji osim što između činova emituje songove koji nagovještavaju u kojem pravcu bi mogla teći radanja u činu koji slijedi, „uživo“ prenosi borbu između Srđe (Nenad Stojmenović) i Ružice (Vanja Ejdus), pri čemu se ono što se na sceni u tom trenutku objektivno događa i izvještaj koji o tom događanju dobijamo s radija uopšte ne podudaraju.

bela_kafa_5Raspadi porodice su nužno vezani za pitanje identiteta, stoga nije čudno što se u predstavi pitanje Momčila Jabučila: Ko sam ja? stavlja u centar same predstave, iako je postavljeno na samom kraju. „Bela kafa“ se prevashodno i bavi pitanjem identiteta, malo manje identitetima pojedinih likova u predstavi a malo više kolektivnim identitetima, identitetom porodice, klasom, narodom. To Ko sam ja?, opet, ne treba shvatiti ni kao apokaliptični krik koji nagovještava skoru propast svake jasno definisane pozicije, uključujući i poziciju porodice u društvu i pozicije unutar porodice, već kao veoma lično pitanje svakog pojednica koji živi u svijetu dinamičnih i stalnih promjena koje nisu uvijek i nužno promjene na gore. Predstava završava pomjeranjem rikvanda prema naprijed, pri čemu rukom likova ispisana historija na zidu stješnjava prostor u kojem su likovi, sve ih više i više izguravajući sa njihovog životnog prostora, dok ih konačnici potpuno ne izgura. Ta konačna dominacija historije nad pojedincima je strašna poruka, koja je osviještena u trenutku potpunog propadanja likova, koji je istovremeno i upostavljanje kakve-takve, kao i na početku predstave nefunkcionalne porodice, čime se i nagovještava novi ciklus njenog propadanja.

Leave a Reply