Osvrt na regionalnu selekciju “Krugovi” 62. Sterijinog pozorja

Nina Vurdelja

Tri Zime
Tena Štivičić, Ivica Buljan
Hrvatsko narodno kazalište Zagreb

Kritika predstave Tri zime : Istoriju pišu žene

Predstava Tri zime prikazana je u okviru regionalne selekcije Krugovi 62. Sterijinog pozorja. Kratak opis iz biltena budi skeptičnost već viđenog: porodična drama, četiri generacije na vjetrometini istorije bivše Jugoslavije.
Ipak, upriličenje predstave na velikoj sceni SNP-a najavljuje pozorišni spektakl: u pozadini pozornice intrigira iskrivljeno ogledalo kao izvrsno scenografsko riješenje; scenski kostim savršeno sublimira duh vremena, a upotreba svjetla na sceni uspješno vodi kroz kompleksnost radnje.
U tri sata svog trajanja, predstava se sastoji iz tri naizmjenične paralelne radnje smještene u tri prelomna trenutka u hrvatskoj istoriji: 1945-kraj drugog svjetskog rata, 1990-početak rata u Jugoslaviji i 2011-ulazak Hrvatske u Evropsku uniju. Oko njih se plete porodična priča porodica Kralj, Kos i Armuš, istovremeno priča društva u previranju i krizi vrijednosti. Iako definisanog lokaliteta i vremenske ose, ovaj komad govori univerzalnim jezikom ljudskih odnosa, strahova i nada.
U prvoj sceni prve priče prikazan je sam kraj narodnooslobodilačke borbe u Jugoslaviji i proces stambenog zbrinjavanja partizanskih porodica. Ruža Kralj sa novorođenom kćerkom, mužem Aleksandrom i majkom Monikom ulazi u kuću gdje je sama rođena i gdje je njena majka godinama radila kao služavka kod vlastelinke Karoline, koju potonje tamo zatiču. Nakon toga se radnja prebacuje u sadašnjost, ili 2011. godinu, trenutak okupljanja porodice Kos povodom udaje mlađe kćeri Lucije, kada i starija kći Alisa dolazi iz Engleske. Treća ravan radnje preklapa pad Jugoslavije sa smrću Ruže Kralj, majke Maše i Dunje, bake Alise i Lucije.
Dramski tekst Tene Stivičić je ciklične strukture, tečan, dinamičan, asocijativan; zavidnog potencijala u dočaravanju vremena i bogat u dijalekatskoj posebnosti pojedinih likova. Tekst je osnovni pokretač radnje i sredstvo psihološkog portretisanja likova, sa čvrstim utemeljenjem u scenografiji-ambijentu porodične kuće-kao tački susreta generacija i poligonu dramskog sukoba. Dinamični dijalozi cijelim trajanjem predstave otkrivaju generacijski i ideološki raskol u maniru “šta ti znaš šta je onda bilo”. Mnogi likovi ostaju duboko ukopani u prošlom sistemu, neprilagođeni i tragikomični. Tako otac Vlado Kos “i dalje igra Loto”. Povremeni monolozi iznose na površinu bujice emocija i pojedinačnih sudbina, kao što je potresna ispovijest Aleksandra Kralja, muža pokojne Ruže, o traumatičnom iskustvu Križnog puta. Svaka generacija i svaki pojedinačni lik nosilac je boljke svog doba, jer “naslijediš sistem kao srčanu manu”.
Neposredni Istorijski događaji u predstavi (npr. televizijski prenos raspada XIV kongresa SKJ, faktički trenutak raspada SFRJ) su mač sa dvije oštrice: sa jedne strane, njihova snaga poznatog je sredstvo probijanja četvrtog zida; sa druge, sadrže visok potencijal skliznuća u puku jugonostalgiju, što pak uveliko zavisi od strukture publike.

Posebnu pažnju u predstavi Tri zime zahtijevaju ženski likovi. Tena Štivičić istražuje kako se društveni položaj žena mijenjao kroz istoriju i kako su različiti politički sistemi uticali na žensko pitanje.
Četiri generacije žena svojom duhovnom snagom podupiru porodičnu i društvenu prošlost. Kao majka, sestra, baka, kćerka, tetka, supruga, intelektualka, radnica i domaćica, žena je nosilac istorijske baklje u ovoj predstavi.
Karolina kao najstariji ženski lik zagovornica je prava na obrazovanje, na glas i na rad. Neravnopravan društveni položaj žene koji je obilježio njen život ostaje kao zadužbina budućim generacijama ženske linije, sve do najmlađih Alise i Lucije Kos.
Treća generacija žena, Maša i Dunja Kralj predstavljene su kroz bračne odnose sa prkosnim, ponosnim i djetinjastim komunistom Vladom Kosom i agresivnim Švabom koji kroz ideju obrane nacionalne časti prazni frustraciju sopstvene neostvarenosti.
Alisa Kos kao glasnogovornica društvene pravde i savremene feminističke misli proživljava ličnu dramu mlade žene na procijepu odlaska i povratka, nezavisnosti i pripadanja, socijalizma i kapitalizma. Alisa je spona jugoslovenskog i svjetskog konteksta, obilježena svojim položajem između dva svijeta, dvostruko neprilagođena: ona je i intelektualka kosmopolita i dijete sistema kojeg više nema.
Nasuprot nje stoji Lucija, buntovna pronicljiva djevojčica koja izrasta u površnu, atraktivnu, materijalno opredjeljenu nevjestu nacionaliste tajkuna. Lucijin lik je vođen principom lične koristi, što se posebno definiše u odnosu na neriješena vlasnička pitanja sad već evropske Hrvatske. U likovima Lucije i Alise u najvećoj mjeri moguće je pratiti psihološko stasavanje generacije u kontekstu transformacije i mutacije društvenog sistema, krize i konflikta vrijednosti i ideološkog limba.
U poslijednjoj sceni preklapaju se prva i treća priča, na sceni su suočene Alisa i Monika. Suprotnost racionalnog u Alisi i intuitivnog u Moniki se preklapa u predstavu žene kao kompletnog, savršenog, gotovo mitskog bića. Monikin monolog raspliće porodičnu intrigu ispoviješću da je otac Ruže Kralj ustvari brat Karoline Armuš, čime se dve suprostavljene društvene klase ukrštaju. Dok Monika ostaje ukopana u davnom vremenu svoje ljubavi, Alisa, odahnuvši, kreće dalje gdje je ona stala.
Sa četiri generacije ženskih likova scenu ravnopravno dijele muške uloge koje održavaju dinamiku radnje i arhetipski izgrađuju širu sliku društva. Veliki ansambl izuzetno vješto se snalazi na sceni i uvjerljivo komunicira prelaze dekada između tri zime. Čvrst tekst i prateća režija omogućili su izvođačima jasnu artilkulaciju i tek odmjerenu dozu teatralnosti. Glumačka postava okupila je sjajna imena, pri čemu mlađi glumci (Luca Anić u ulozi Lucije i Jadranka Đokić u ulozi Alise, te Nina Volić kao Karolina) igraju rame uz rame sa iskusnijim kolegama, kao što su Dragan Despot (Vlado Kos) i Siniša Popović (Aleksandar Kralj).
Već na pauzi predstava Tri zime samoosporila je sve strahove opšteg mjesta. Naslanjajući se na istorijske činjenice filtrirane kroz doživljaj svijeta od strane svojih likova, ovaj pozorišni komad ukazuje na relativnost i subjektivnost svake istorijske predstave.

Istorija je iskrivljeno ogledalo, baš kao i sam teatar.

______________________________

Za šta biste dali svoj život
Haris Pašović i ansambl
East West centar Sarajevo
Bosansko narodno pozoriste Zenica
Novosadsko pozoriste/Újvidéki Színház

Kritika predstave Za šta biste dali svoj život : Ničiji život, život svačiji

Predstava Harisa Pašovića Za šta biste dali svoj zivot intenzivno je i angažovano pozorišno iskustvo u okviru regionalne selekcije Krugovi 62. Sterijinog pozorja. Oko centralne teme iz naslova koncentrisane su desetine istorijskih slučajeva (samo)ubistava iz ideoloških razloga; od Đordana Bruna, običnih ljudi velikih vizija, genijanih slikara, pisaca, vojnika, do bombaša samoubica, kamikaza i Tamilskih tigrova, dvoiposatni performans prispituje vrijednost ljudskog života i psihologiju stradanja za ideju.
Potresne slike mogućih načina oduzimanja života od strane same žrtve ili agresora: prostrijeljivanja, samospaljivanja, giljotine, gutanja otrova, davljenja, silovanja, fizičkog nasilja, terorističkih napada, itd, slikaju do detalja psihološku pozadinu žrtvovanja, stanje potpune transparentnosti u kome se život otpušta gotovo sa lakoćom i potpunom predanošću višem cilju kao ultimativnom dobru (ili zlu).
Publika je raspoređena na sceni “Pera Dorbinović” Srpskog Narodnog Pozorišta, sa desetak manjih postolja-pozornica na kojima se smjenjuju izvođači. Iako posjednuta, publika je lišena svoje konvencionalne udobnosti i sigurnog odstojanja gledališta. Suptilno post-industrijska scenografija podržana je opskurnijim svjetlom i vrlo jakim zvukom u rasponu od tehna do vojnih himni, ceremonijalnih songova i navijačkih pjesama. Svi izvođači su uniformisani u identične kostime sa ispisanom IP adresom.
U osnovi komada je postdramski predložak koji polazi od istorijskih činjenica i citata istorijskih velikana, a koji se kroz proces rada na predstavi transformiše u autorski tekst hibridnog, kolažnog karaktera.
Pojedinačne scene i izvođačke akcije su jasno definisane i nemiliosrdno direktne, postižu snažno i momentalno proživljavanje tragičnog trenutka o kome svjedoče. Ipak, prevelika usitnjenost radnje, mjesta i vremena, te multiplicitet motiva i nagli sub-tematski prelazi čine ovu predstavu nešto težom za praćenje i formiranje trajnijeg procesa razmijene između izvođača i publike.
Sve pohvale idu mladim glumcima BNP-a i Pozorišta promena za hrabro, beskompromisno izvođenje i mentalnu i fizičku spremnost koje predstava zahtijeva. I pored pomenutih fragmentiranosti u tekstu i režiji, ansambl na sceni djeluje kao uigrano kolektivno izvođačko tijelo, što posebno dolazi do izražaja pri inscenacijama mentaliteta grupe i sukoba na liniji pojedinac-društvo.

Intelektualni teatar Harisa Pašovića i ovog se puta uhvatio u koštac sa kontraverznom i kompleksnom temom kao simptomom i patologijom novog doba. Detaljnost i dubina procesa, te pedagoška i edukativna ravan performansa čine ovaj komad značajnim stvaralačkim poduhvatom. Međutim, režijska rješenja sadrže izvjesnu paradoksalnost u sebi: sa jedne strane, intelektualna priroda Pašovićevog scenskog jezika temelji se na snazi znanja i iskustva kao prosvjetiteljskog naslijeđa čovječanstva; sa druge, kao ekstenzije revolucionarnih manifesta i citata velikana koriste se senzacionalizam, nasilje i seks, resursi iste masovne kulture i turbo folk mentaliteta protiv kojih intelektualni teatar u prvom redu ustaje. Pri tome, problem ne leži u upotrebi ovih sredstava, koja je, naprotiv, potpuno legitimna, posebno u svom afektivnom i subverzivnom značenju, ali u komadu Za šta biste dali svoj život izbor brutalnog scenskog jezika se na nekoliko mjesta pojavljuje bez nužnosti, gotovo sporadično.
Predstava ne štedi gledaoca niti se usteže u preispitivanju pozorišne forme i pri tome izvjesno potresa estetske i etičke okvire i pozorišta i društva.
Publika Sterijinog pozorja, raznovrsna po prirodi, pokazala se vrlo otvorenom za ovaj pozorišni poduhvat; emotivne reakcije i gromki aplauz nisu izostali, ali mukla tišina pri napuštanju scene ispratila je performans kao minut ćutanja za sve one koji su dali svoj život za ideju.

_____________________________

Exit (Egzit)
tekst: Arpad Šiling
režija: Bence Biro
Mađarsko državno pozorište “Čiki Gergelj” Temišvar
Narodno pozorište Sombor
teatar klasike “Joan Slavić” Arad

Kritika predstave Egzit : Šta se desilo u međuprostoru života

Predstava Egzit u svojom postdramskom maniru možda je najveće iznenađenje ovogodišnjeg Sterijinog pozorja. Tekst je rađen kroz autorski proces na osnovu improvizacije glumaca, te kao takav prirodno zahtijeva “labavu” režiju i krajnje razuđenu scensku tehniku.
Scenografija se svodi na potpuno ogoljenu pozornicu na koju u jednom neodređenom trenutku jedan za drugim ulaze glumci sa koferima koji ujedno predstavljaju i jedine objekte na sceni. Ovakva postavka vrlo je podesna za eksperimnetalni pristup predstave Exit kao svojestvene laboratorije društva..
Autori predstave kroz dvosatno trajanje istražuju stanje pojedinca i grupe u stanju duhovne i fizičke liminalnosti, tj. prelaska iz jedne kulturne i geografske sredine u drugu. Osnovne karakteristike ovog trećeg prostora su kratkotrajnost, ispražnjenost i iščekivanje. U trenucima izopštenim iz svakodnevnice uhodanih navika i ponašanja dolaze do izražaja sva lica i naličja ljudske prirode; u tim ćorsokacima čovjek, oslobođen svih stega i aršina društva, biva suočen sa najranjivijim i najmračnijim u sebi. Intenzivna duhovna stanja usamljenosti, izgubljenosti i
straha razvijaju se u potresne prizore socijalne psihopatologije. Dašak humora izbalansirao je naturalističke elemente u predstavi.
Konkretno, akteri predstave su stanovnici Jugoistočne Evrope-Srbije, Rumunije i Mađarske u trenutku njihovog odlaska-emigracije u London, smješteni u tranzitnom međugraničnom prostoru. Radnja u predstavi odražava dijeljeni identitet sličnih, a različitih naroda iz ovog dijela kontinenta, kao jako (samo)stigmatično osjećanje drugosti u odnosu na Evropu. Na sceni se pričaju četiri jezika, (tri nacionalna i Engleski), što će odrediti prve linije gupne kohezije i formiranja unutrargrupnih struktura. Osjećanje pripadnosti i solidarnosti sa drugima određuje dalju dinamiku međuljudskih odnosa na sceni: nacija, uzrast ili rod kao kanali zbližavanja ali i distanciranja postepeno blijede svodeći se na puko bivanje u zajedničkom getoizovanom prostoru. Improvizovanim, instinktivnim i iskrenim scenskim jezikom osmišljene su gradacione scene prihvatanja, odbacivanja, stvaranja hijerarhije, te različitih upotreba sile kako bi se data struktura održala.
Na motiv postizanja zajedničkog cilja-izlaska na slobodu- obrušava se “najjači ostaju” princip selekcije vrsta, koje dalje podstiče razvoj animalnih pobuda koje se manifestuju kroz posesivnost, ljubomoru ili nasilje. Kritika podaničkog mentaliteta ostvarena je kroz izdvajanje jednog iz grupe-vođe-i niza manipulatorskih postupaka kojima od naroda crpi sve što imaju, sve do gole nade. Upečatljiv trenutak “regrutacije” mladih naglasiće instinkte (samo)destrukcije u čovjeku koji se našao u vakumu vrijednosti. U naletu panike i osjećanja ugroženosti i neizvjesnosti, čovjek gubi sposobnost rasuđivanja i postaje instrument mašinerije zla. Po istom principu, invazija nepoznatog, izmišljenog virusa rasijaće smrtni strah i paranoju među imigrantima i dovesti do nepomirive podjele na nas i njih. U prikazanim sekvencama inteligentno se aludira na militarizaciju i političku istoriju ovog dijela Evrope iz poslijednje dve decenije, koja se upravo dešava u okolnostima izgubljenog ideološkog kompasa.
Intrigantan je način na koji je u predstavi prenesen sentiment ne-mjesta kao preklopljenog imaginarnog i realnog prostora.
Egzit je vrlo krhko pozorišno ostvarenje, priča o jednako lomljivoj ljudskoj prirodi, i zahtijeva pažljivo rukovanje.

Leave a Reply