Smrt čoveka na Balkanu

Piše: Kemal Bašić

KemalBašićSmrt čoveka na Balkanu je prilično neobičan film u odnosu na filmove koji su nastali u regionalnim kinematografijama proteklih godina. Zanimljiv je, prvenstveno, zbog toga što se Miroslav Momčilović, režiser i scenarista ovog filma, odlučio da film snimi u jednom kadru, bez montaže i bez ijednog reza, i to koristeći statičnu kameru. Ovaj postupak se mora smatrati hrabrim, jer je odustajanje od montaže i kamere, kao ‘alata’ za konstruisanje filmskog izraza, moralo biti nadoknađeno nečim drugim i moralo biti opravdano. Nadoknađeno je odličnom glumom prije svih Radoslava Milenkovića i Emira Hadžihafizbegovića, jer, iako je sve snimljeno ‘iz prve’, glumci su svoj posao uradili vrhunski, što nije bilo jednostavno budući da su morali igrati sigurno kao u pozorištu, sa još manje prava da pogriješe, jer kamera bilježi svaki pokret, gestu i izgovorenu repliku, te pamti svaku nesigurnost i grešku.

Na početku filma usamljeni kompozitor (Nikola Kojo) izvršava samoubistvo u svom stanu pred upaljenom web kamerom. Komšije su čule pucanj, ulaze u stan, zovu hitnu i policiju. Budući da su ‘na Balkanu’, gdje ništa ne funkcioniše kako treba, pomenute službe valja čekati dosta vremena. To čekanje se pretvara u tragikomičnu situaciju u kojoj se otkriva ‘mentalitet balkanca’, a Momčilović se naročito potrudio da preispita mit o komšiluku, srdačnosti i susretljivosti čovjeka sa Balkana. Groteskni element priče najbolje se ogleda u tome što se prisustvo jednog mrtvaca iskoristilo kako bi se pokazali živi ljudi i u potpunosti osvijetlili njihovi karakteri i ono što im je zajedničko. Publika sve to gleda iz perspektive web kamere koja je ostala upaljena. Upravo taj trik sa kamerom je ono što u potpunosti opravdava Momčilovićevu odluku da film snimi u jednom kadru. Razlog tome je što takva kamera efektno funkcioniše na najmanje dva načina. Prvo, ona se direktno miješa u tok radnje, jer dolazi do preokreta kada likovi shvate da ih se sve vrijeme snima, a drugo, što funkcioniše hiperrealistično i kod publike stvara osjećaj stvarnih svjedoka događanja u stanu pokojnog kompozitora. Tome, naravno, doprinosi i filmsko vrijeme koje je identično stvarnom vremenu, upravo zato što nema niti jednog reza.

Treba napomenuti da je scenarij Miroslava Momčilovića takav da se može koristiti i kao tekst za pozorišnu predstavu, i to bez potrebe za bilo kakvim većim intervencijama. Funkcionisao bi, u najmanju ruku, jednako dobro kao i u filmu.
Ono što se može smatrati jedinom manjkavošću filma je, što se filmska priča, koja ima namjeru da ukaže na to kakvo je društvo o kojem govori, u velikoj mjeri naslanja na stereotipe. Već u samom naslovu filma stoji problematičan termin ‘Balkan’, koji se može tumačiti na razne načine. Može značiti svašta, ali ništa od toga nije konačno i niko zapravo ne zna šta on stvarno jeste. Da li ‘Balkan’ iz naslova, ako ga shvatimo kao geografski pojam, podrazumijeva Rumuniju, Grčku ili Albaniju? Teško, jer ovdje bi se, u najboljem slučaju, kao Balkan mogle uzeti zemlje bivše Jugoslavije (i to ne sve!). Naravno, prostorna odrednica iz naslova nije potpuno pogrešna. Beograd zaista jeste na poluostrvu koje se zove Balkan, ali problematično je ono što se njom sugeriše, odnosno, balkanizam. Da bi se balkanizam potvrdio, likovi se ne ustručavaju da jedu, piju, sviraju, prde pored svog mrtvog komšije ili smišljaju način kako da iz čitave situacije izvuku neku korist. A to je upravo ono što čini stereotip o primitivnom Balkancu o kojem, između ostalog, govori Marija Todorova u studiji ‘Imaginarni Balkan’. Nije slučajno ni to što je usamljeni samoubica po profesiji bio baš kompozitor, jer i to je nešto što ne pripada Balkanu, već je rezervisano za civilizirani Zapad. Normalno je da na takvom Balkanu čovjek koji svira klavir, a ne harmoniku, bude potpuno sam, izolovan do te mjere da mu se komšije ni imena ne sjećaju.

No, ovom filmu se ovaj problem, ipak, ne treba uzeti previše za zlo, jer je prihvatanje stereotipa o Balkanu i pristajanje na njih prisutno u velikom broju filmova snimljenih u regiji. Momčilović se barem usudio poigrati formom i nije pogriješio. Napravio je dobar film kojeg vrijedi pogledati.

 

Smrt čoveka na Balkanu (2012)
Režija i Scenarij: Miroslav Momčilović
Uloge: Emir Hadžihafizbegović, Radoslav Milenković, Nataša Ninković, Nikola Đuričko

Leave a Reply