Kada literatura proguta scenu: „Smrtni ishod atletskih povreda“ u Jajcu

Druga takmičarska večer 45. Pozorišnih igara u Jajcu donijela je publici kamernu predstavu „Smrtni ishod atletskih povreda“ udruženja „Moje pozorište“ iz Sarajeva. Predstava je nastala prema istoimenom romanu Milice Vučković, režiju i dramatizaciju potpisuje Tara Manić, uz dramaturšku saradnju Bojane Vidosavljević, dok glumački ansambl čine Džana Pinjo, Alen Muratović i Darian Mehmedbašić/Mak Misira.

Uvrštavanje vaninstitucionalnih produkcija u zvanični program festivala načelno je hvale vrijedna praksa koja bi trebala donijeti estetsku svježinu. Međutim, kada takav izbor rezultira ostvarenjem koje pati od fundamentalnih strukturalnih problema, opravdano se otvara pitanje selektorskih kriterija. To je naročito uočljivo u kontekstu festivalske selekcije iz koje su ove godine izostale predstave pozorišnih kuća s dugogodišnjim kontinuitetom na ovom festivalu, poput Hrvatskog narodnog kazališta Mostar ili Narodnog pozorišta Tuzla. Odabir ovog komada dovodi u pitanje opravdanost selektorskog izbora upravo zbog vidljive poteškoće da se kompleksna prozna građa pretoči u autentičan teatarski medij, što otvara dilemu da li je publika dobila cjelovit scenski čin ili estetski nesporazum između literature i scene.

U teatarskoj praksi prevođenje jezika proze na jezik scene uvijek nosi određeni rizik, ali nisu svi prozni oblici jednako nezgodni ili pogodni za inscenaciju. Primjera radi, novela po svojoj strukturi posjeduje imanentan scenski potencijal. Johann Wolfgang von Goethe je novelu definisao kao „nečuven događaj koji se zbio“. Zbog te svoje usmjerenosti na jedan izolovan, prelomni događaj i ekonomičnu fabulu, novela se lakše prevodi u dramski kod. Nasuprot tome, roman u prvom licu (ich-forma) konstituiše se kroz unutrašnje trajanje, retrospekciju i evoluciju svijesti. Pripovjedač se sjeća i posreduje prošlost, dok drama zahtijeva čistu sadašnjost i neposrednost – uspostavljanje likova kroz akciju i živi međuljudski odnos ovdje i sada. Prije nego što su se u antičkoj Grčkoj uopšte pojavili glumci, scenskim prostorom vladali su rapsodi. Temeljna razlika između rapsoda i glumca je upravo u tome što rapsod pripovijeda, dok glumac predstavlja i pokazuje. Primarni zadatak dramaturga u ovom procesu bio je da izvrši upravo tu vrstu radikalne transkodifikacije proznog materijala – da pasivno sjećanje pretvori u aktuelni scenski sukob, a literarni monolog razbije u živi dijalog. Umjesto tog nužnog strukturalnog zahvata, autorski tim je kapitulirao pred predloškom, prosto vraćajući teatar u pred-glumačku fazu rapsodskog kazivanja, čime su se potpuno utopili u literarnoj formi romana.

Predstavu koja traje sat i 45 minuta gotovo u cjelosti vodi glumica Džana Pinjo (Eva) kroz dugu verbalnu ispovijest. Likovi Viktora (Alen Muratović) i sina Marija svedeni su na povremene ilustratore njenih riječi. Umjesto da gledamo dramski sukob dva ravnopravna agensa iz čijeg se živog odnosa rađa pozorišni čin, mi prisustvujemo scenskim skicama koje samo vizuelno potvrđuju ono što Eva u tom trenutku priča. Rezultat je trijumf naracije nad dramskim zbivanjem. Oslanjanje na epsku retrospekciju unutar scenskog prostora neminovno proizvodi statičnost i monotoniju.

U ovakvom konceptu glumački ansambl je imao nezahvalan zadatak. Džani Pinjo mora se odati priznanje za ogroman trud; verbalno i emotivno artikulisati kompleksne nijanse zlostavljanja tokom sat i po vremena jeste ozbiljan glumački posao. Njena igra je bila korektna i stabilna. Ipak, ta korektnost ostaje nemoćna pred činjenicom da publika sluša interpretaciju proznog teksta umjesto da učestvuje u pozorišnom događaju. Tamo gdje je trebala postojati živa dramska igra u odnosu s Viktorom, dobili smo puke ilustracije. Muratović i Mehmedbašić/Misira ostali su žrtve koncepta koji im je oduzeo prostor za igru i pretvorio ih u scenske fusnote tuđeg sjećanja.

„Smrtni ishod atletskih povreda“ donosi važnu društvenu temu na festival, ali kada literatura u potpunosti zamijeni dramsku akciju, a pripovijedanje ukine živi scenski odnos, teatar gubi svoju ontološku oštricu. Druga festivalska večer tako ostaje zabilježena kao korektno izgovorena književnost na sceni, ali, nažalost, duboko dosadna predstava.

Piše: Kemal Bašić