„Tebe ljubi duša moja”: Kad glumačka zrelost nadraste banalnost teksta

Zavjesa na takmičarski program 45. Pozorišnih igara u Jajcu spuštena je predstavom koja je u pratećim materijalima najavljivana kao monumentalni kulturni događaj sezone. Predstava „Tebe ljubi duša moja“, autora i reditelja Harisa Pašovića, pred publiku je stigla podvučena pretencioznim i manifestnim PR narativom iz afiše. U zvaničnoj najavi se bez imalo skromnosti tvrdi da ova drama spaja Šekspirovu tragediju Romeo i Julija sa Eshilovim Persijancima, pri čemu se eksplicitno naglašava da je ovdašnje iskustvo kompleksnije, a nužnost radnje monumentalna, te da civilizacijski vrhunac scenskog saosjećanja čini priču epskom. Kada se u teatarskoj praksi sopstveni tekst unaprijed postavi iznad klasika svjetske književnosti i ogrne teorijskim etiketama poput vječnih bitaka Erosa i Tanatosa, kritika se mora zapitati šta od te proklamovane tragičke veličine zaista preživljava na sceni, a koliko ona služi kao paravan za dramaturške nedostatke.

Uvid u samu izvedbu pokazuje ozbiljan scenski rascjep između najavljenog i stvarne plitkosti dramskog predloška. Pašovićev tekst u velikoj mjeri počiva na prigodnoj demagogiji i opštim mjestima u stilu „svi su podjednako krivi“ i „najvažnije je biti čovjek“, nudeći dramaturška rješenja koja više pripadaju sferi naivnog eskapizma nego stvarnom suočavanju sa traumom. Referiranje na Šekspira svedeno je na bazičnu i površnu premisu: mladi par, Haris (Bošnjak) i Tatjana (Srpkinja), čije su porodice ostale u okupiranom Sarajevu, održava svoju vezu u tajnosti i nakon rata odlučuje stupiti u brak. Ono što slijedi jeste predvidljiv hod po mukama gdje se porodice bune, ali sve začudo završava u potpunom i kičastom hepiendu. U predugačkom, zamornom epilogu predstave, autor konstruiše niz scena u kojima se mehanički ispostavlja da su skoro svi likovi čija je mladost bila prije raspada Jugoslavije, zapravo bili u ljubavnoj vezi sa pripadnicima druge nacije. Do koje mjere autor ide u pojednostavljivanje historijskih i psiholoških trauma pokazuje i lik strica Uroša (bivši borac s četničke strane koji na sceni eksplicitno priznaje da je ubijao), koji na kraju bez ikakvih problema blagosilja ovaj brak, pa čak i mladom paru poklanja stan, ispričavši, naravno, priču o tome kako je nekad volio jednu Almasu. Ovakve dramaturške prečice i instant-rješenja kompleksnih sudbina prelaze u otvoreno potcjenjivanje inteligencije publike.

Ta vrsta autorske površnosti dodatno je opterećena neumivenom egomanijom i autoreferencijalnošću. Autor komad puni savremenim sarajevskim i bosanskim ratnim i postratnim mitovima (poput priča o Kurtu Schorku, pogibiji Boška i Admire, ili osnivanju Sarajevo film festivala u ratu), ali ih koristi na način koji primarno služi građenju sopstvenog autorskog mita. Kada izvođači sa scene izgovaraju replike poput „Niko kao Zdravko Grebo i Haris Pašović“ ili kada se Susan Sontag kontekstualizuje isključivo kroz rad sa samim rediteljem, teatar opasno skreće u privatizaciju zajedničke tragedije u svrhu lične promocije. Da bi publika lakše progutala ovu dramaturški labavu konstrukciju koja traje 2 sata i 10 minuta, autor poseže za populističkim trikovima i neprekidnim muzičkim podilaženjem kroz pjevanje opštepoznatih narodnih i zabavnih pjesama, što iako ima primarnu funkciju da podeblja emotivni naboj scena, vremenom postaje zamorno i dosadno, dodatno razotkrivajući strukturalne slabosti cjeline.

Ono što ovu predstavu drži na okupu jeste rad glumačkog ansambla, koji je pokazao izuzetno profesionalno i umjetničko dostojanstvo. Postavka je kamerna, a najbolju i najprecizniju igru u tom formatu pokazale su Gordana Boban (u ulozi Raseme, Harisove majke) i Vanesa Glođo (u ulozi njene sestre Sene). Njih dvije daju ključni okvir priče – kroz njihove uvodne dijaloge saznajemo gdje smo, osjećamo ratno Sarajevo, neimaštinu i brige. Kada one započnu razgovor o, naprimjer, tome kako bi voljele ići u pozorište (gdje su smještene i spomenute autoreferencijalne replike), njihova glumačka mikro-tekstura drži pažnju publike sa potpunim povjerenjem. Izuzetno tačne i stabilne kreacije ostvarili su i Mirvad Kurić kao Tatjanin otac Đorđe, te Enes Salković kao Harisov otac. Ozbiljan glumački zadatak obavio je i Admir Glamočak, koji je od strica Uroša napravio zanatski preciznu ulogu usprkos ideološkoj nategnutosti samog lika, dok su solidan doprinos dali Mona Muratović, Mirela Lambić, Dina Mušanović i Nedim Džinović.

S druge strane, ozbiljan problem u podjeli pokazao se na mjestu koje je zahtijevalo najveći prostor i težinu. Mladi glumac Alen Konjicija (u ulozi Harisa) nije se snašao u zadatom formatu; patio je od akutnog nedostatka glumačke gradacije i kontrole emocija, izgovarajući gotovo svaku repliku krajnje eksplozivno. Njegov prvi impuls u raspravama s Tatjanom bio je izderavanje partnerki u lice, umjesto da se s emocijama radilo tako da se postepeno gradi njihov intenzitet. U teatru, a naročito kamernom, tek kroz gradaciju u ekspresivnosti nastaje stvarno značenje i dramska napetost. U tom partnerskom odnosu, Anđela Pećinar (Tatjana) bila je znatno uvjerljivija i scenski sabranija.

Na kraju, „Tebe ljubi duša moja“ ostaje jasan dokaz da se autor koji u svom pristupu ostaje banalan ne može sakriti iza neupitne veličine klasika poput Šekspira ili Eshila. Pa ipak, usprkos tim ozbiljnim manjkavostima samog dramskog predloška, produkcijski posmatrano, ovo je vizuelno i izvođački djelovalo kao najozbiljnije i najzaokruženije ostvarenje na ovogodišnjim Igrama u Jajcu. Zasluga za to pripada isključivo glumačkom ansamblu, koji je zahvaljujući nekolicini umjetnika koji istinski umiju raditi svoj posao uspio nadrasti plitke tekstualne okvire i sačuvati profesionalno dostojanstvo scene.

Kemal Bašić, dramaturg